Tekst Alicja Szubert-Olszewska

Biblijny raj Jana Bruegla Starszego jest miejscem, gdzie nie ma życia ludzkiego, Adam i Ewa nie zostali jeszcze ulepieni i wszystkie stworzenia żyły obok siebie w pokoju. W tej rajskiej harmonii dwa koty siedzą pod drzewem wiadomości dobrego i złego (w ujęciu brueglowskim dorodną jabłonią, obwieszoną owocami), a wokół nich krążą beztrosko myszy.

Liczni egzegeci Biblii, duchowni i świeccy, usiłowali zlokalizować Eden. Sytuowali go w Armenii, nad Tygrysem i Eufratem, wskazywali Cejlon albo najwyższe góry Azji, w średniowieczu szukano raju nawet na Wyspach św. Brendana, na północny wschód od Irlandii. Jan Bruegel Starszy zwany Aksamitnym namalował podobno sto rajskich ogrodów. Wszystkie prawie umiejscowił w Europie. Jednym z tych stu obrazów jest „Rajski ogród" ze zbiorów Gemaldegalerie Muzeum w Berlinie. Malując to dzieło jego autor wzorował się na roślinności północnoeuropejskiej, w wykreowanym przez niego Edenie rosną dęby, graby, na rajskiej łące łopiany, pokrzywy, pierwiosnki, nad wodą tataraki. Eden Bruegla zamieszkują oczywiście zwierzęta, nie tylko typowe dla biotopu europejskiego, ale i egzotyczne. Te ostatnie nie są zbyt bogato reprezentowane - w gęstwinie lasu-ogrodu dostrzeżemy
zaledwie parę lwów, papugi i małpkę. Fauna egzotyczna występuje na berlińskim obrazie w mniejszości, brak słonia, żyrafy, są natomiast krowy, kaczki, bociany, czaple, sarny i koty, widać, że artysta chętniej malował zwierzęta znane mu z autopsji, z codziennej obserwacji.
Biblijny raj Jana Bruegla Starszego jest miejscem, gdzie nie ma życia ludzkiego, Adam i Ewa nie zostali jeszcze ulepieni i wszystkie stworzenia żyły obok siebie w pokoju. Rolę eksponentów tej rajskiej harmonii artysta powierzył kotom. Dwa koty siedzą pod drzewem wiadomości dobrego i złego (w ujęciu brueglowskim dorodną jabłonią, obwieszoną owocami), a wokół nich krążą beztrosko myszy. Nie budzi to jednak w kotach żadnych myśliwskich instynktów. Jeden z nich ciekawie przygląda się śmiesznym, małym stworzonkom, ale bez złych myśli, drugi pogrążony w kontemplacji w ogóle nie zwraca uwagi na ruchliwe myszki. Pod kosmicznym drzewem - arbor mundi - spoczywają także egzotyczni kuzyni kotków: lwy. Na obrazie są one zaledwie dwa, może trzy razy większe od europejskich mruczków, prawdopodobnie znakomity malarz nie widział tych wspaniałych zwierząt w naturze. Lwy również nie wykazują podejrzanego zainteresowania otaczającą je drobną zwierzyną, która później, po zjedzeniu fatalnego jabłka przez Adama i Ewę, stanowiła lubiane danie obiadowe wielkich drapieżników.
Biblijny raj od najwcześniejszych realizacji tego tematu przedstawiany był za pomocą motywów ze świata fauny i flory, nawet w malarstwie katakumbowym o tej tematyce pojawiały się bardzo uproszczone formy roślinne, na mozaikach bizantyjskich bazylik były to wystylizowane palmy. W średniowieczu w tej scenie najczęściej wyróżniano figury Adama i Ewy, pejzaż i zwierzęta umieszczano w tle, ledwie zaznaczone. Zmieniło się to w XVI wieku, wtedy flora i fauna znalazły się na pierwszym planie. Dokonała się ta zmiana w Niderlandach, tam malarstwo krajobrazowe uzyskało autonomię, objawiło się jako samodzielny temat, określany jako „pejzaż leśny" lub jako pejzaż manieryczny z bardzo oszczędnym sztafażem. Wybitną postacią tego nurtu, a właściwie jego prekursorem był Jan Bruegel Starszy. Namalowany przez niego „Ogród rajski" jest właśnie takim „leśnym pejzażem" ze skromnym sztafażem zwierzęcym. Zwierząt w tym leśnym raju należy zresztą uważnie szukać, często ukryte są w gęstwinie, w zaroślach, w koronach drzew.

Więcej przeczytasz w magazynie KOCIE SPRAWY - Nr 102 kwiecień 2011

Powrót do: Czytelnia


Kot kustosza 
- artykuły z
KOCICH SPRAW




   Tekst artykułów  
   Alicja Szubert-Olszewska